Trong nhiều thập kỷ qua, những con số tăng trưởng GDP ấn tượng và làn sóng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) luôn là "ngôi sao sáng" trong các báo cáo kinh tế của Việt Nam. Tuy nhiên, nếu bóc tách lớp vỏ hào nhoáng này để nhìn sâu vào bảng cân đối dòng tiền, chúng ta sẽ bắt gặp một nghịch lý đáng lo ngại: Kinh tế tăng trưởng cao, nhưng nội lực thực chất lại đang bị bào mòn bởi hai "gọng kìm": Đòn bẩy nợ và Rò rỉ thu nhập.
Để hiểu rõ lý do vì sao "GDP tăng mà dân chưa giàu", hãy cùng TOPI mổ xẻ cấu trúc bên dưới của bức tranh vĩ mô này.
1. Đòn bẩy nợ (Debt Leverage)
Bản chất của đòn bẩy nợ là việc dùng vốn vay (thay vì vốn tự có) để mở rộng sản xuất kinh doanh. Đòn bẩy là "con dao hai lưỡi": Khuếch đại lợi nhuận khi gặp thời, nhưng sẽ đẩy rủi ro phá sản lên cực cao khi thị trường đóng băng vì chi phí lãi vay là cố định.
Đòn bẩy nợ thường được các doanh nghiệp dùng để mở rộng quy mô sản xuất hoặc các nhà đầu tư dùng trong chứng khoán (margin) và bất động sản.
Đòn bẩy nợ và rò rỉ thu nhập gắn kết chặt chẽ
2. Rò rỉ thu nhập (Income Leakage)
Đây là hiện tượng thu nhập hoặc giá trị gia tăng không được giữ lại trọn vẹn trong túi người lao động, doanh nghiệp nội địa hay nền kinh tế quốc gia, mà bị chuyển hướng ra bên ngoài hoặc tiêu hao vào các chi phí vô hình.
Trong kinh doanh, dòng tiền bị rò rỉ, thất thoát qua việc quản lý kém, chi phí vận hành phình to, hoặc doanh nghiệp phải chi trả lãi vay quá lớn cho ngân hàng.
Trong vĩ mô, một quốc gia có thể đạt GDP rất cao nhờ đầu tư nước ngoài (FDI) hoặc nợ vay, nhưng giá trị gia tăng thực sự ở lại trong nước rất thấp do phải nhập khẩu nguyên phụ liệu đầu vào và chuyển lợi nhuận về quốc gia của doanh nghiệp đầu tư.
Tìm hiểu thêm: Kinh doanh vs đầu tư: cái nào giàu nhanh hơn?
3. Hệ quả từ sự kết hợp giữa Đòn bẩy nợ và Rò rỉ thu nhập
Khi một nền kinh tế lạm dụng "đòn bẩy nợ" để tạo ra sự tăng trưởng bề nổi nhưng lại để xảy ra tình trạng "rò rỉ thu nhập" nghiêm trọng, lợi nhuận làm ra phần lớn chỉ để trả lãi vay và chuyển về nước mẹ của các tập đoàn ngoại. Hệ thống sẽ trở nên cực kỳ dễ tổn thương khi có biến động. Tỷ suất sinh lời thực tế giảm mạnh bởi lợi nhuận làm ra phần lớn dùng để trả lãi vay và thanh toán cho các đối tác nước ngoài.
Bên cạnh đó, khi nền kinh tế/thị trường đi xuống, gánh nặng nợ vay đè nặng trong khi dòng tiền tích lũy thực tế không đủ để chống đỡ.
Để cải thiện tình hình, các chuyên gia kinh tế luôn khuyến nghị doanh nghiệp và nhà nước cần tăng cường hàm lượng nội địa, tối ưu hóa chuỗi cung ứng, và kiểm soát tỷ lệ nợ vay ở mức an toàn dựa trên năng lực dòng tiền thực tế.
Xem thêm: Cách phân bổ dòng tiền đầu tư
4. Thực trạng tại Việt Nam: Tảng băng chìm phía sau những con số
Nhiều người thường chỉ nhìn vào nợ công để đánh giá sức khỏe quốc gia. Nhưng thực tế, nợ của toàn nền kinh tế (bao gồm doanh nghiệp tư nhân, DNNN và khối FDI) mới là dòng chảy quyết định.
Giai đoạn 2011 - 2024 chứng kiến một sự "lệch pha" đáng báo động: Tốc độ tăng nợ của nền kinh tế: ~14 - 15%/năm trong khi tốc độ tăng trưởng giá trị gia tăng thực tế chỉ hơn 10%/năm.
Đặc biệt, khu vực kinh tế tư nhân trong nước đang phải "vay nợ để tồn tại" khi nợ tăng vọt >16%/năm nhưng khả năng tạo ra giá trị chỉ quanh mức 9 - 10%. Điều này biến nợ thành một rủi ro hệ thống thay vì công cụ thúc đẩy sản xuất.
Khối ngoại (FDI) thường được nghĩ là mang vốn "sạch" và dòng tiền dồi dào vào Việt Nam. Nhưng thực tế, nhiều doanh nghiệp FDI đang vận hành với hệ số đòn bẩy tài chính cực cao. Thay vì góp vốn chủ sở hữu, họ duy trì tỷ trọng nợ vay lớn từ ngân hàng trong nước hoặc vay nội bộ từ tập đoàn mẹ. Hệ quả là, dòng nợ này biến thành một "đường ống" hút ngoại tệ ra khỏi Việt Nam dưới danh nghĩa chi phí tài chính và trả lãi vay, làm giảm dư địa điều hành chính sách tiền tệ của Ngân hàng Nhà nước.
GDP cao nhưng GNI không tương xứng
5. Nghịch lý GDP cao nhưng GNI thấp
Minh chứng rõ nhất cho sự rò rỉ thu nhập là khoảng cách ngày càng lớn giữa GDP (Tổng sản phẩm quốc nội - làm ra trên lãnh thổ) và GNI (Tổng thu nhập quốc gia - những gì thực chất người Việt được hưởng).
Khoản "chi trả sở hữu thuần ra nước ngoài" (tiền lợi nhuận khối FDI chuyển về nước, trả nợ nước ngoài...) đã tăng phi mã từ 85.000 tỷ đồng (năm 2010) lên hơn 534.000 tỷ đồng (năm 2023). Tốc độ chi trả ra nước ngoài tăng tới 15,19%/năm, bỏ xa tốc độ tăng trưởng GDP (10,74%).
Các tập đoàn FDI sau khi tận dụng tối đa ưu đãi thuế, đất đai, hạ tầng và nhân công giá rẻ của Việt Nam đã chuyển phần lớn lợi nhuận về nước mẹ thông qua các kênh cổ tức, phí quản lý, bản quyền hoặc chuyển giá.
Dữ liệu phân tích hệ số lan tỏa kinh tế cho thấy Việt Nam đang dần biến thành một "trạm trung chuyển" lắp ráp:
- Hệ số lan tỏa thu nhập từ xuất khẩu giảm mạnh: Từ 0,69 (năm 2000) xuống còn 0,52. Tức là mỗi đồng xuất khẩu mang lại ít tiền hơn cho người dân và doanh nghiệp nội do phải phụ thuộc vào việc nhập khẩu linh kiện đầu vào.
- Tỷ lệ giá trị gia tăng đọng lại trong nước từ xuất khẩu đã rơi rụng từ 0,45 xuống chỉ còn 0,27.
Cần sàng lọc FDI, minh bạch dòng tiền, tăng hàm lượng nội địa
6. Giải pháp nào để kinh tế Việt Nam phát triển thực chất?
Để thoát khỏi cái bẫy thu nhập trung bình và tránh một cuộc khủng hoảng tài chính tiềm tàng do đòn bẩy nợ, các chuyên gia khuyến nghị 3 thay đổi gốc rễ:
- Thay đổi tư duy thu hút FDI: Không trải thảm đỏ bằng mọi giá. Sàng lọc kỹ, chỉ chọn các dự án công nghệ cao có cam kết chuyển giao và kết nối chuỗi cung ứng với doanh nghiệp nội địa.
- Minh bạch hóa dòng chảy tài chính: Minh bạch hóa dòng tiền thực. Cần sự phối hợp liên ngành giữa Ngân hàng Nhà nước và Cục Thống kê để kiểm soát hiện tượng chuyển giá, nợ ẩn của khối FDI.
- Nâng cao hàm lượng nội địa: Thay vì chạy theo số lượng GDP hào nhoáng, hãy ưu tiên các chỉ số về lan tỏa thu nhập nội địa và nâng cao hàm lượng chất xám/tỷ lệ nội địa hóa.
Điều quan trọng nhất đối với một nền kinh tế không phải là GDP tăng trưởng bao nhiêu phần trăm, mà là bao nhiêu phần trăm trong số đó thực sự ở lại trong túi người dân Việt Nam. Kiểm soát tốt đòn bẩy nợ và hạn chế rò rỉ thu nhập chính là chìa khóa để xây dựng một nền kinh tế tự chủ, đủ sức tự đứng vững trước các cơn gió ngược của toàn cầu.
Bạn nghĩ sao về thực trạng này? Hãy để lại ý kiến thảo luận cùng cộng đồng TOPI nhé!
